Η παλιά Πόλη

Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο
(1 Ψήφος)

Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι άνθρωποι της περιοχής διάλεξαν αυτή την όμορφη και στρατηγικής σημασίας θέση στα ανατολικά του κόλπου των Χανίων, εδώ και 5.000 χρόνια σχεδόν. Ούτε είναι άσχετο το ότι οι παλιοί κάτοικοί της, οι Κύδωνες, θεωρούνταν αυτόχθονες και ότι ο Όμηρος αναφέρει την πόλη τους σα μια από τις τρεις σπουδαιότερες της Κρήτης. Και φυσικά μια τέτοια πόλη δε θα μπορούσε, για τους αρχαίους, παρά να κτίστηκε μόνο από τους θεούς. Έτσι, ο πρώτος οικιστής της Κυδωνίας, ο Κύδωνας, ήταν γιος για άλλους του θεού Ερμή και για άλλους του Απόλλωνα και της κόρης του Μίνωα Ακακαλίδας. Το μύθο της σχέσης της πόλης με το Μίνωα τον βεβαιώνει τα τελευταία χρόνια η αρχαιολογική σκαπάνη, που φέρνει στο φως ένα σημαντικό μινωικό κέντρο με πιθανό ανάκτορο, την Ku-do-ni-ja των πινακίδων της Κνωσού.

palia-poli

Πάνω στο λόφο Καστέλι, κοντά στο παλιό λιμάνι, οι πολιτισμοί διαδέχονται μέχρι σήμερα ο ένας τον άλλο. Μέσα από τα στενά περιθώρια, που αφήνουν τα βαθιά θεμέλια των γκρεμισμένων από το βομβαρδισμό του 1941 βενετσιάνικων μεγάρων, προσπαθούν οι αρχαιολόγοι να συνθέσουν την ιστορία αυτής της πόλης. Τη συνέχειά της σου δείχνουν, αφού αφαιρέσεις τα σύγχρονα φτιασίδια, τα τείχη και οι εκκλησίες, τα δημόσια και ιδιωτικά μέγαρα, ή τα απλά σπιτάκια στα Βενετικά σοκάκια. Διαχρονική είναι η πορεία της παλιάς πόλης των Χανίων.

Τη Μινωική Ku-do-ni-ja διαδέχθηκε η Κυδωνία των Ιστορικών Χρόνων, πόλη μεγάλη με καθοριστικό ρόλο στα γεγονότα της περιοχής. Αρκετά ευρήματα στο αρχαιολογικό μουσείο των Χανίων, λίγες ορατές ανασκαφές σε πολλά σημεία της παλιάς και της νέας πόλης και το κτισμένο από το οικοδομικό υλικό της Κυδωνίας Βυζάντιο τείχος, που με τη σειρά του πατεί πάνω στο Ελληνιστικό, δείχνουν την πορεία αυτή μέσα από τους αιώνες. Στα Υστερορωμαϊκά χρόνια η Κυδωνία είναι ακόμη η σπουδαιότερη πόλη της περιοχής και για το λόγο αυτό ορίζεται έδρα της ομώνυμης παλαιοχριστιανικής Επισκοπής. Είναι περιορισμένες οι πληροφορίες μας τόσο από τις ιστορικές πηγές, όσο και οι αρχαιολογικές μαρτυρίες. Η πιο σημαντική είναι η ανακάλυψη, το 1989, κάτω από τα θεμέλια του Βενετσιάνικου καθεδρικού ναού, στη συνοικία Καστέλι, μιας μεγάλης παλαιοχριστιανικής βασιλικής, η οποία βεβαιώνει ότι και στην περίοδο αυτή ήταν εδώ το κέντρο της πόλης.

Από το Βίο του Νικολάου του Ομολογητή, γνωστού καλλιγράφου και ηγούμενου της περίφημης Μονής Στουδίου, μαθαίνουμε για τον πλούτο της πατρίδας του Κυδωνίας κατά τον 9ο αιώνα, αλλά και για τις καταστροφές που προξένησαν οι Σαρακηνοί Αραβες. Μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από το Νικηφόρο Φωκά, το 961, το Καστέλι οχυρώνεται με τείχος, κτισμένο από τα αρχιτεκτονικά μέλη της αρχαίας Κυδωνίας, η οποία πλέον έχει χάσει την παλιά της αίγλη. Στο διάστημα μέχρι τις αρχές του 13ου αιώνα αλλάζει το όνομα της πόλης σε Χανιά, ενώ η έδρα της Επισκοπής μεταφέρεται στον ασφαλέστερο οικισμό της ενδοχώρας, Αγιά.

Η περιοχή των Χανίων πέφτει στα χέρια των Βενετών μόλις στα 1252, οπότε μαθαίνουμε για την ανοικοδόμησή της από το πολύ σημαντικό έγγραφο παραχώρησής της σε Βενετούς αποίκους. Μέσα στον οχυρωματικό περίβολο, που επισκευάζεται, κτίζεται μια νέα πόλη με σύγχρονο ρυμοτομικό σχέδιο, ωραία δημόσια και ιδιωτικά κτίρια και τον καθεδρικό ναό της Παναγίας. Έξω από τα τείχη, στις αρχές του 14ου αιώνα, κτίζονται οι Μονές του Αγίου Φραγκίσκου των Φραγκισκανών, και του Αγίου Νικολάου των Δομηνικανών μοναχών. Στα αστικά κέντρα της Κρήτης επικρατεί το καθολικό στοιχείο, αντίθετα με την ύπαιθρο, όπου κυριαρχούν οι ορθόδοξοι. Από την πρώτη περίοδο της πόλης, κατά την οποία αυτή περιορίζεται μέσα στα όρια του Καστελιού, ελάχιστα στοιχεία σώζονται, καθώς οι σεισμοί και οι άλλες καταστροφές είναι συχνές. Τα Χανιά, λόγω της επίκαιρης θέσης τους στη Μεσόγειο και της πλούσιας, αγροτικής ενδοχώρας, εξελίσσονται στη δεύτερη πόλη του Βασιλείου της Κρήτης. Σταδιακά η πόλη επεκτείνεται έξω από τα τείχη, κατά τρόπον ώστε να είναι απαραίτητη η νέα και σύγχρονη οχύρωσή της, τη στιγμή μάλιστα που πλησιάζει διαρκώς η απειλή της Τουρκικής κατάκτησης. Έτσι, από το 1538, με σχέδια και επίβλεψη αρχικά του διάσημου στα οχυρωματικά έργα μηχανικού Michele Sammicheli από τη Βερόνα, αρχίζει η οικοδόμηση των νέων οχυρώσεων, οι οποίες έχουν παραλληλόγραμμο σχήμα και κλείνουν αρκετά μεγάλη έκταση. Τα τείχη με την τάφρο περιλαμβάνουν και το λιμάνι και είναι κτισμένα με τις πιο σύγχρονες αντιλήψεις της οχυρωματικής τέχνης. Μέσα στη νέα αυτή πόλη με το καλύτερο ρυμοτομικό σχέδιο, κτίζονται ή επισκευάζονται ναοί με πολλά άλλα κτίρια, που ακολουθούν τις τάσεις του Βενετσιάνικου Μανιερισμού. Από αυτά ορισμένα σώζονται μέχρι τις μέρες μας. Η πόλη αποκτά νέο υδραγωγείο, κτίσματα για την εξυπηρέτηση στρατιωτικών αναγκών, ενώ στο λιμάνι κτίζονται σταδιακά 22 νεώρια για τη φιλοξενία και επισκευή κατά το χειμώνα των πλοίων του στόλου. Ταυτόχρονα η αμυντική θέση των Χανίων ενισχύεται με οχυρωματικά έργα στις νησίδες Σούδα, Αγιοι Θεόδωροι και Γραμβούσα, καθώς και σε άλλες επίκαιρες θέσεις.

Παρά τις προσπάθειες αυτές ωστόσο, η πόλη μετά από σύντομη πολιορκία πέφτει στα χέρια των Τούρκων στις 22 Αυγούστου του 1645. Οι νέοι κατακτητές φέρνουν το δικό τους τρόπο ζωής, αν και κατά το μεγαλύτερο μέρος τους αποτελούνται από εξισλαμισμένους Κρητικούς, που φυσικά επηρεάζουν την κατάσταση σε πολλούς τομείς. Οι μεγάλοι καθολικοί ναοί μετατρέπονται σε τζαμιά, στους ορθόδοξους παραμένει ο μοναδικός μικρός ναός των Αγίων Αναργύρων, ενώ κτίζονται από την αρχή νέα τζαμιά και άλλα κτίρια για την εξυπηρέτηση των νέων κατακτητών. Η τοπική αρχιτεκτονική ωστόσο μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα θα εξακολουθήσει να επηρεάζεται από την αυστηρή Βενετσιάνικη παράδοση, με κάποιες παραχωρήσεις στο ανατολίτικο χρώμα. Οι συχνές επαναστάσεις στο χώρο της Δυτικής Κρήτης αναγκάζουν την Οθωμανική κυβέρνηση να μεταφέρει την πρωτεύουσα της Κρήτης στα Χανιά, γεγονός που θα επηρεάζει σοβαρά της εξέλιξη της πόλης, ιδίως μετά την επικράτηση μιας πιο ανεκτικής πολιτικής, παράλληλα με την οικονομική άνθηση. Κτίζονται νέες δημόσιες και ιδιωτικές οικοδομές, που ακολουθούν τις σύγχρονες τάσεις του Νεοκλασικισμού, η πόλη επεκτείνεται προς το αριστοκρατικό προάστιο Χαλέπα και άλλες περιοχές. Αποκτά ένα έντονο ευρωπαϊκό χαρακτήρα και ξεφεύγει σιγά σιγά από τα περιορισμένα όρια των οχυρώσεων, οι οποίες θεωρούνται πλέον άχρηστες και εν μέρει κατεδαφίζονται. Νέοι ναοί και Κοινοτικά Ιδρύματα κτίζονται, όπως ο καθεδρικός ναός της Τριμάρτυρης, Σχολεία κ.ά.

Το 1898 με την ίδρυση της ημιαυτόνομης Κρητικής Πολιτείας και την αύξηση του διεθνούς ενδιαφέροντος για το Κρητικό Ζήτημα, τα Χανιά μετατρέπονται σε πολυεθνική πρωτεύουσα. Νέα ήθη έρχονται να ταράξουν το συντηρητικό τρόπο ζωής των κατοίκων, χωρίς να αφήνουν ανεπηρέαστο και το χώρο. Το κέντρο βάρους σταδιακά μετατοπίζεται έξω από την παλιά πόλη, που αρχίζει πλέον να υποβαθμίζεται. Τα γεγονότα που ακολουθούν με την παρουσία των Χανιώτη πολιτικού, Ελευθέριου Βενιζέλου, επιταχύνουν τη λύση του Κρητικού Ζητήματος, το οποίο λύνεται οριστικά στις 1 Δεκεμβρίου 1913, με την ύψωση της Ελληνικής σημαίας στο φρούριο του Φιρκά.

Από το σημείο αυτό και πέρα γίνονται πολλές επεμβάσεις για τον εκσυγχρονισμό της παλιάς πόλης, οι οποίες λειτουργούν σε βάρος της μνημειακής της μορφής. Μεγάλες καταστροφές προκαλούνται από τον αεροπορικό βομβαρδισμό του 1941 και την εφαρμογή του νέου ρυμοτομικού σχεδίου του 1947. Το 1965 η παλιά πόλη χαρακτηρίζεται σε ιστορικό διατηρητέο μνημείο και γίνονται προσπάθειες για την ανάδειξή της.

Παρ' όλ' αυτά και παρά την έντονη ανάπτυξη των τελευταίων χρόνων, η παλιά πόλη των Χανίων διατηρεί σε μεγάλο βαθμό το ιστορικό της πρόσωπο, που αποκαλύπτεται σε αυτούς που το αναζητούν μέσα στα στενά σοκάκια, πίσω από τις καταστροφές και τις αλλοιώσεις, ή θαμμένο κάτω από τη γη, όπως τα τείχη, που βγαίνουν και πάλι στην επιφάνεια τα τελευταία χρόνια.

Πηγή: "Ματιές στην Παλιά Πόλη"
Μιχάλης Γ. Ανδριανάκης

Διαβάστηκε 1203 φορές